De bruidsschat: welke rijksregels sinds 2024 in jouw omgevingsplan staan

Wat is de bruidsschat?

Met de Omgevingswet, die op 1 januari 2024 inging, trok het Rijk zich terug uit een aantal onderwerpen die voortaan lokaal geregeld worden. De regels daarover verdwenen niet. Het Rijk zette ze via het Invoeringsbesluit Omgevingswet automatisch in het omgevingsplan van elke gemeente, zodat er op de eerste dag niets veranderde. Dat pakket heet de bruidsschat: wat het Rijk de gemeente meegeeft bij het huwelijk met de nieuwe wet.

In de wet heten ze omgevingsplanregels van rijkswege. Ze staan in het tijdelijke deel van het omgevingsplan, naast de oude bestemmingsplannen, meestal als hoofdstuk 22. Op 1 januari 2024 was de tekst in elke gemeente gelijk. Sindsdien mag de gemeente hem veranderen. Voor wie wil bouwen is dat het belangrijkste om te weten.

Waar komen de regels vandaan?

Het grootste deel komt uit drie besluiten die met de Omgevingswet zijn vervallen. Uit het Besluit omgevingsrecht komen de regels voor vergunningvrij bouwen die niet landelijk zijn gebleven, met de begrippen die daarbij horen, zoals achtererfgebied en oorspronkelijk hoofdgebouw. Uit het Bouwbesluit 2012 komen onderwerpen als het aansluiten op riool en drinkwater, bluswatervoorzieningen en overbewoning. Uit het Activiteitenbesluit milieubeheer komen regels voor bedrijven, over geluid, geur, trillingen en lozen. Later zijn daar via aanvullingsbesluiten nog regels over geluid en bodem bijgekomen.

Veel artikelen zijn ongewijzigd overgenomen. Volgens de toelichting bij de bruidsschat is wat onder het Besluit omgevingsrecht vergunningvrij was, onder dezelfde voorwaarden vergunningvrij gebleven. Uitleg en rechtspraak van voor 2024 blijven daardoor vaak bruikbaar.

Wat staat er in de bruidsschat?

Hoofdstuk 22 bestaat uit vijf afdelingen:

• 22.1 regelt de voorrang tussen de bruidsschat en de oude bestemmingsplannen,
• 22.2 gaat over bouwwerken, open erven en terreinen: bouw- en sloopwerkzaamheden, aansluitingen, gebruik, cultureel erfgoed en de vergunningplicht voor bouwen, met de gevallen waarin je geen vergunning nodig hebt,
• 22.3 gaat over milieubelastende activiteiten: geluid, trillingen, geur, bodem en afvalwater, en een lange reeks bedrijfsactiviteiten, van autowassen en voedselbereiding tot windturbines en mestopslag,
• 22.4 gaat over geluid bij het aanleggen of wijzigen van wegen en spoorwegen,
• 22.5 bevat de vergunningplichten en aanvraagvereisten die bij het tijdelijke deel horen.

Daarachter staat bijlage I met de begrippen. Daarin staan onder andere de definities van achtererfgebied en bebouwingsgebied, waar de hele berekening van vergunningvrij bouwen op rust.

De bruidsschat en vergunningvrij bouwen

Voor wie een aanbouw, schuur of overkapping wil bouwen, is afdeling 22.2 het belangrijkste deel. Een klein deel van het vergunningvrij bouwen is landelijk gebleven, in het Besluit bouwwerken leefomgeving. Bijbehorende bouwwerken, erfafscheidingen hoger dan 1 meter en mantelzorg in een bestaand gebouw staan nu in de bruidsschat. De bruidsschat werkt daarvoor in drie stappen.

De hoofdregel: bouwen is vergunningplichtig

Artikel 22.26 verbiedt bouwen zonder omgevingsvergunning. Daarna volgen de uitzonderingen.

Artikel 22.27: geen vergunning, wel het bestemmingsplan

Voor een aantal bouwwerken geldt de vergunningplicht niet. Een bijbehorend bouwwerk op de grond in het achtererfgebied, meer dan 1 meter van openbaar gebied, niet hoger dan 5 meter en zonder dakterras of balkon, is daar het belangrijkste voorbeeld van. Ook een dakkapel in het voordakvlak onder strikte voorwaarden en een erfafscheiding tussen 1 en 2 meter hoog achter de voorkant van de woning vallen eronder. Het omgevingsplan blijft voor deze bouwwerken wel gelden. Staat het bestemmingsplan het niet toe, dan mag het niet, ook al hoef je geen vergunning aan te vragen.

Artikel 22.36: vergunningvrij, ook als het bestemmingsplan iets anders zegt

Voldoet een bijbehorend bouwwerk ook aan de extra eisen van artikel 22.36, dan is het van rechtswege in overeenstemming met het omgevingsplan. Het bestemmingsplan kan het dan niet meer tegenhouden. De extra eisen gaan over de hoogte binnen en buiten 4 meter van het oorspronkelijke hoofdgebouw, en over de totale oppervlakte, die afhangt van het bebouwingsgebied. Hoeveel dat voor jouw perceel is, reken je uit met de rekentool voor het bebouwingsgebied. Hoe de schijven werken, staat in artikel 22.36 uitgelegd.

Er zijn uitzonderingen. Bij of op een monument en in een rijksbeschermd stads- of dorpsgezicht geldt artikel 22.36 niet, en rond locaties met externe veiligheidsrisico's ook niet. Verder kun je nooit vergunningvrij bouwen aan of bij een bouwwerk dat zelf zonder de vereiste vergunning is gebouwd of wordt gebruikt.

Mag de gemeente de bruidsschat veranderen?

Ja. Gemeenten mogen de bruidsschatregels handhaven, aanpassen of laten vervallen, en soms moeten ze dat zelfs. Uiterlijk op 1 januari 2032 moet elke gemeente het tijdelijke deel omgezet hebben naar een nieuw omgevingsplan met eigen regels. Wordt het omgevingsplan voor een gebied al eerder gewijzigd, dan moet de gemeente de bruidsschatregels voor dat gebied ook eerder meenemen.

Het gevolg is dat de bruidsschat die op internet staat niet altijd de regel is die op jouw adres geldt. Een gemeente kan de oppervlakte voor bijgebouwen verruimen of beperken, de 4 meterzone anders regelen of voor een wijk eigen regels stellen. Richting 2032 zal dat steeds vaker voorkomen.

Waar vind je de bruidsschat van jouw gemeente?

De landelijke tekst staat bij het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO). De versie die op jouw adres geldt, vind je in het Omgevingsloket onder Regels op de kaart: kies je adres, open het omgevingsplan van je gemeente en zoek in het tijdelijke deel naar hoofdstuk 22. Heeft de gemeente al een nieuw deel voor jouw gebied vastgesteld, dan kunnen de regels daar staan.

Dat zoekwerk kan de beleidsassistent voor je doen. Die haalt de regels op die op jouw adres gelden en beantwoordt je vraag met het artikel en de vindplaats erbij, ook als je gemeente de bruidsschat al heeft aangepast.